De wet van de liefde en de wet van geweld

Aan het eind van zijn leven heeft Tolstoj voor de laatste maal zijn visie op het wereldgebeuren samengevat in enkele vurige pleidooien voor wereldvrede. Het was roeien tegen de sterke geopolitieke stroom in.
De grote mogendheden buitten koloniën uit, voerden oorlog met elkaar, terwijl revoluties broeiden in eigen land. Godsdienstige leiders in de hele wereld steunden hun koningen, tsaren, keizers en presidenten in de strijd om de wereldhegemonie, maar faalden in hun morele plicht ze op hun verantwoordelijkheid te wijzen om hun bevolkingen voor geweld te behoeden. Tevergeefs, de 20ste eeuw was de bloedigste ooit.
Tolstoj was een van de weinige invloedrijke personen in de wereld die met gevaar voor eigen leven een stem voor vrede en tegen onrecht liet horen. Hij werd aan het begin van de 20ste eeuw door velen beschouwd als de opinieleider in vredesvraagstukken, zoals Albert Schweitzer bij de uitreiking van de Nobelprijs voor de Vrede in 1954 opmerkte.
Tolstoj heeft Mahatma Gandhi sterk beïnvloed door zijn boek ‘Het Koninkrijk Gods is binnen in U!’ (1893) waarin hij op basis van de Bergrede van Christus de leer van ‘geweldloze weerbaarheid’ uiteenzet. Slechts enkele ‘wereldverbeteraars’ hebben Tolstoj en Gandhi in de praktijk nagevolgd. In Nederland waren dat de stichters van Kerk en Vrede in 1924, de predikanten Hugenholz, Heering en De Ligt. Vooral de twee wereldoorlogen betekenden het einde van deze vredesinitiatieven en de invloed van Tolstoj. Hun gedachtegoed wachtte nog op ontsluiting.
In de 21ste eeuw lijkt de visie van Tolstoj aan relevantie te winnen vanwege nieuwe mondiale gewelddreigingen en het falen van de instituties (VN, Navo) om oorlogen te voorkómen. Hij concludeerde destijds al dat het machtsdenken van Kerk en Staat de oorzaak van het geweld is en dat alleen door een wereldwijd moreel reveil bij bevolkingen de wet van de liefde het kan winnen van de wet van geweld. Voorwaarde is wel dat in alle godsdiensten de ‘gulden regel’ weer wordt gepredikt en nageleefd: ‘Behandel een ander zoals je zelf behandeld wilt worden.’